Zintuigelijke waarnemingen kunnen vaak gevoelens van nostalgie opwekken. Onze reuk schijnt het zintuig te zijn dat deze nostalgie het sterkst teweeg kan brengen. Ondanks dat het zicht waarschijnlijk een minder diepgaand gevoel teweegbrengt, is de door beeld ingegeven nostalgie dankzij foto’s alom beschikbaar in deze huidige tijd. Vanwege de vele foto’s die tegenwoordig constant gemaakt worden, ligt het dwepen met vroeger altijd op de loer. De alsmaar versnellende technologische en maatschappelijke vooruitgang geven reden tot terugkijken, maar in hoeverre is dit bevorderlijk voor het menselijk welzijn? Of is er een andere reden waarom wij mensen nostalgie ervaren?
Mount Fuji, Fujikawaguchiko, Japan (2024)
Zelf ben ik al van jongs af aan nostalgisch, zelfs melancholisch, ingesteld. Op mijn achtste verhuisde ik namelijk naar een ander deel van Nederland waarbij er voor mij duidelijk een ‘nieuwe tijd’ aanbrak. Herinneringen aan de oude tijd haalde ik steeds regelmatiger op door het bekijken van foto’s, waardoor ik op jonge leeftijd veel weemoedige gevoelens ervoer. Ik heb het idee dat ik sinds de verhuizing en door mijn hang naar het verleden anders in deze altijd veranderende wereld ben komen te staan. Of dit beter is geweest, daar zullen we nooit achter kunnen komen, omdat het simpelweg niet is terug te draaien. Een harde realisatie voor een nostalgist.
‘Nostalgie’ is een woord dat veel mensen enorm tot de verbeelding spreekt, of beter gezegd tot het gevoel. Etymologisch is het woord een samenvoeging van twee Griekse woorden, ‘nóstos’ en ‘álgos’. Eerstgenoemde betekent ‘terugkeer’ en laatstgenoemde ‘pijn’, waardoor ‘nostalgie’ vertaald kan worden als ‘terugkeerpijn’. In 1688 werd dit woord voor het eerst gebruikt door de Zwitserse medicus Johannes Hofer, waarbij de betekenis gelijk stond aan ‘heimwee’, een terugverlangen naar thuis. Ten tijde van de Industriële Revolutie dweepten kunstenaars uit de nieuwe stroming van de Romantiek geregeld met vroeger. Nostalgie was een belangrijk motief in de kunst waarbij terugverlangd werd naar de oude wereld. Dat is, de wereld van vóór alle grootschalige technologische ontwikkelingen waar de weelderige ongerepte natuur plaats voor moest maken. Het begrip ‘nostalgie’ kreeg dan ook een romantische lading en genuanceerdere betekenis die verschilde van ‘heimwee’. Heimwee is het terugverlangen naar thuis, terwijl nostalgie het geïdealiseerde verlangen naar oude tijden inhoudt.
Darjeeling, West-Bengalen, India (2024)
Vanuit de psychologische wetenschappen worden er geregeld onderzoeken gepubliceerd over nostalgie. Wie via Google op zoek gaat naar onderzoeken rondom nostalgie komt al gauw uit bij publicaties van Krystine Irene Batcho, een Amerikaanse hoogleraar psychologie die zich al sinds de jaren ’90 met het onderwerp bezighoudt. Bij een snelle blik op deze materie zijn er al enige nuttige inzichten te verkrijgen die helpen om te begrijpen wat nostalgie is en wanneer we het ervaren. Zo wordt gezegd dat nostalgie vaak plaatsheeft in de context van aanwezige angsten, ontevredenheden en onzekerheden. De vraag rijst dan of nostalgie een copingmechanisme is om deze negatieve emoties om te zetten, of dat het juist een symptoom van dergelijke psychologische toestanden betreft waar geen nut aan toegeschreven kan worden. Óf, is het juist een oorzaak van onaangename emoties met betrekking tot het heden?
Verder treedt nostalgie vaak in bij overgangsfasen. Bij het aanbreken van een nieuwe tijd, en dus het verlaten van de oude tijd. Iets wat ik uit ervaring kan beamen. Gek is het dan ook niet dat de relatief nieuwe internetesthetiek omtrent liminal spaces, oftewel liminale ruimtes, naast een griezelige vaak ook een nostalgische uitstraling kan hebben. Het begrip liminaliteit slaat namelijk op een overgangsfase tussen oud en nieuw, wat binnen deze internetniche meestal wordt uitgebeeld door foto’s van leegstaande of verlaten ruimtes. Vaak is ook een ogenschijnlijk vertrouwd object of bekende ruimte in een vreemde context geplaatst, hetgeen een griezelig, verontrustend, nostalgisch effect of een combinatie van de drie teweeg kan brengen.
Is deze recent opgekomen internetniche een reflectie van de liminaliteit die we mogelijk in de wereld als geheel ervaren? Worden wij op massale schaal nostalgisch omdat de wereld zich in een overgangsfase bevindt van weer een ‘oude tijd’ naar een andere ‘nieuwe tijd’? Zoeken wij naar manieren om hiermee om te gaan? Of geeft het internet (en ons gevoel) hiervan slechts een vertekend beeld? Deze vragen zijn een eigen blog op zichzelf waard…
Darjeeling, West-Bengalen, India (2024)
Uit ervaring weet ik dat met de ‘oude tijd’ ook de huidige tijd, zelfs het huidige moment, bedoeld kan worden, waar vanuit een toekomstperspectief romantisch naar terugverlangd wordt. Dit wordt ook wel ‘anticipatoire nostalgie’ genoemd in de wetenschappelijke literatuur. Beseffen dat ook het huidige moment en de huidige tijd voorbij gaan en met een sentimentele blik het heden ervaren, alsof het al een herinnering is. Nostalgie als een besef van de vergankelijkheid en de korte duur van het ‘nu’, ondanks dat we altijd in het ‘nu’ leven. Wat dat betreft is nostalgie in mijn optiek een mooi hulpmiddel om meer in het moment van nu te leven en dankbaar te zijn voor wat je ervaart.
Foto’s zijn in deze context in feite snapshots van het nu en bevriezen momenten op een drager waarbij alle zintuigelijke input, op beeld na, verloren gaat. Wat je overhoudt is een stilstaand moment zonder geluid, geur, smaak en fysiek gevoel van tijdens het stilgelegde originele moment. Niettemin is het een beeld dat herinneringen oproept en gevoelens opwekt. Een beeld dat je diep van binnen kan raken, maar ook een hele reeks aan verwante herinneringen kan doen helpen oprakelen. “Een beeld zegt meer dan duizend woorden”.
Mount Bromo, Oost-Java, Indonesië (2024)
Of nostalgie in alle gevallen een wenselijke, of zelfs gezonde emotie is, laat ik in het midden. Feit blijft dat het een menselijke en geen zeldzame emotie is en het door velen ook als positief wordt ervaren. Wie wordt er nou niet warm van het romantisch denken aan een geïdealiseerd beeld van het verleden, of zelfs het heden? Toegegeven, een te hoge mate van idealisering van het verleden heeft meer weg van waanbeelden. Om dit te voorkomen kan fotografie een geschikt middel zijn om momenten van nu voor later vast te leggen op een realistische manier, hoewel er ook valkuilen zijn. Valkuilen waarbij je het verleden onbewust aantrekkelijker doet laten voorkomen. Desalniettemin, het verleden en het heden zijn vaak al bijzonder genoeg om deze aan idealiserende manipulatie te onderwerpen. Een geoefend sentimenteel oog is het enige wat je nodig hebt. Waardering vloeit hieruit voort.
Reactie plaatsen
Reacties
Wat een mooi gedachtegoed met mooie foto’s, veel stof tot nadenken en te overdenken!